Historia

Jan Zumbach – pies wojny

tak-rodzinieJan Zumbach 17 maja 1942 roku został dowódcą Dywizjonu 303, a wojnę zakończył, mając na koncie 13 strąconych maszyn wroga.

Obrona brytyjskiego nieba była jednym z najważniejszych punktów zwrotnych II wojny światowej. Zmusiła Rzeszę do zaatakowania Rosji Sowieckiej z niezabezpieczonymi tyłami. Zniszczyła połowę Luftwaffe. Zachwiała mitem niezwyciężonych zastępów Hitlera. Prawdopodobnie nie udałoby się to bez udziału polskich pilotów.

Do dziś historycy spierają się, który z dywizjonów myśliwskich walczących w tej kampanii był najskuteczniejszy. Jeśli wziąć pod uwagę zaledwie 17 dni walk, w których uczestniczył Dywizjon 303, oraz to, że konkurujące z nim angielskie dywizjony latały na nowocześniejszych Supermarine Spitfire’ach, podczas gdy Polacy mieli do dyspozycji tylko starsze Hawker Hurricane’y, w ogóle nie ma czego porównywać. Po prostu uratowaliśmy tę „przeklętą” wyspę! Pośród tych najskuteczniejszych szczególnie wyróżnił się Jan Zumbach – „Kaczor Donald”, nazywany tak z powodu emblematu wymalowanego na pokrywie jego Hurricane’a.

Kaczor Donald

Jan Zumbach był formalnie obywatelem Szwajcarii (podobnie jak Eugeniusz Bodo czy Gabriel Narutowicz), więc musiał podstępem kończyć Szkołę Podchorążych Lotnictwa w Dęblinie zastrzeżoną dla Polaków. Wypadek podczas lądowania w maju 1939 roku uziemił go do połowy września. Przez Rumunię, Bejrut i Francję, gdzie Zumbach latał w wojnie obronnej, trafił do polskiego Dywizjonu 303 w Wielkiej Brytanii. Pierwsze zwycięstwo odniósł 7 września 1940 roku, zestrzeliwując dwa bombowe Dornier Do 17. W ciągu trzech tygodni zestrzelił jeszcze 5 myśliwców Messerschmitt Bf 109 i bombowiec He 111. Był to jednak dopiero wstęp do pojedynków kołowych, które toczył podczas wojny. Po krótkiej przerwie spowodowanej służbą w jednostce treningowej wrócił do dywizjonu w stopniu kapitana i objął najpierw jedną z eskadr, a 17 maja 1942 roku został dowódcą całego Dywizjonu 303.

„Na ziemi i w powietrzu miał swój szczególny humor – wspominał Bolesław Drobiński, inny polski as lotnictwa – który w wielu przypadkach był zupełnie rozbrajający. Słyszałem w powietrzu podczas lotu, jak jeden z młodych pilotów w drodze powrotnej z Francji, w połowie kanału krzyknął przez radio: «mało mam benzyny nie wystarczy do brzegu». Na to Zumbach odpowiedział: «to wyłącz silnik». Wszyscy piloci dotarli do swojej bazy. Innym razem, też w powietrzu, usłyszałem jak jakiś pilot, w drodze powrotnej, także gdzieś w połowie kanału zameldował: «mam tylko 20 galonów, co zrobić?» natychmiastowa odpowiedź od Zumbacha: «wylej połowę, bo masz za dużo»”.

Wojnę zakończył, mając na koncie 13 strąconych maszyn wroga i kilka prawdopodobnie. A później w tej kłującej uszy głuchej ciszy zaczął się zastanawiać, co dalej. „Podczas wojny towarzyszyły nam tu zazwyczaj piękne, czule nas obejmujące damy. (…) Dawni weseli bohaterowie mają teraz kłopoty” – wspominał po latach Zumbach.

Firma

Zumbach nie pchał się w łapy Sowietów i ich komunistycznych pachołków, którzy w Polsce mordowali polskich żołnierzy. Postanowił założyć z kolegami firmę przewozową. „Pod koniec wojny przemyt z kontynentu na Wyspy Brytyjskie był dla wielu lotników RAF świetnym sposobem na dorobienie do żołdu” – pisał dr Jerzy Pawlak, historyk. I to była prawda. Firma przewozowa Flyaway Ltd. przemycała funty i zegarki ze Szwajcarii, złoto na bliski wschód i ludzie do Palestyny. Johnny „Kamikaze” Brown, jak wówczas nazywał się Zumbach, przeniósł powoli interesy do Tangeru. Przez jakiś czas prowadził dyskotekę i restaurację w Paryżu, gdzie ożenił się z kobietą dwukrotnie młodszą od siebie. Ale to nie było życie dla Jasia.

Na początku 1962 roku na prośbę Mojżesza Czombe, prezydenta Katangi, został najemnikiem – psem wojny wyjętym żywcem z kart powieści Fredericka Forsytha – który z powodzeniem bombardował pozycje wojsk Konga. Później trafił do Biafry, która ogłosiła secesję od Nigerii. I znów na niebie pojawił się zdezelowany bombowiec z wymalowaną na nosie zębatą paszczą rekina. „Jedyny bombowiec posiadany przez rebeliantów z Biafry pilotuje John Kamikaze Brown, najemnik niewiadomej narodowości” – napisał 11 sierpnia 1967 roku amerykański magazyn „Time”.

Jan Zumbach zmarł w Paryżu 3 stycznia 1986 roku, zaangażowany w ciemne interesy z polską bezpieką i światowymi terrorystami, jak każdy handlarz bronią. Jego brat powiedział tylko: „Mój brat zajmował się rzeczami, o których nie chcę nic wiedzieć; mogę tylko powiedzieć, że zmarł we własnym łóżku, ale strasznie poraniony”.

Zakręty historii

Jeżeli zastanawiasz się, drogi czytelniku, dlaczego przedstawiam w tym odcinku tak dziwną i niejednoznaczną postać, to odpowiem: bezsprzecznie podczas wojny był wielkim bohaterem lotnictwa, a jego dalsza działalność – no cóż… A kim, jeśli nie najemnikami, byli Kościuszko, Pułaski czy Dąbrowski? Zumbach, jak by nie patrzeć, występował zawsze przeciwko interesom wielkich mocarstw mających udziały w miedzi i złocie Katangi czy w ropie nigeryjskiej Biafry. Ponadto kogo nie fascynuje historia Aleksandra Lisowskiego, Francisa Drake’a czy Thomasa Edwarda Lawrence’a, lepiej znanego jako Lawrence z Arabii: wiecznych chłopców, Kmiciców, Robin Hoodów, Lancelotów? Spiżowy bohater to często nudny pomnik i daty w biografii, a realna historia to zbiór drobnych faktów składających się na niepowtarzalną tożsamość i drażniących wyobraźnię.

Foto: Jan Zumbach, Wikipedia

 

O autorze

Andrzej Łukasiak

Andrzej Łukasiak

Publicysta, grafik, historyk, miłośnik Polski szlacheckiej, fantasy i muzyki lat 50. i 60., współautor systemu fabularnego "Dzikie Pola", szczęsliwy mąż, ojciec sześciorga dzieci.

Dodaj komentarz

%d bloggers like this: